Scríobh Script

Nuair a bhí mise i mo dhalta bunscoile ag tús na seascaidí b’ionann scríbhneoireacht chruthaitheach agus aiste as Béarla agus aiste as Gaeilge a scríobh chuile dheireadh seachtaine. Níor tugadh aon treoir agus bhí béim curtha ar litriú agus ar ghramadach cruinn-ní mórán airde a tugadh ar shamhlaíocht ná ar smaointe neamhghnách!!! Ní raibh na  hábhair iontach spreagúil ach oiread-“Lá ar an bportach”, “Cuairt ar an mbaile mór” nó b’fhéidir “Lá ag an trá”. Go minic ba chur síos fíorasach a bhíodh sna haistí seo  seachas píosa de scríbhneoireacht  chruthaitheach.

Le teacht an Churaclaim nua ag tús na seachtódaí tosaíodh ag cur beagán níos mó béime ar an gcruthaíocht agus ar an samhlaíocht ach is dócha nach raibh an oiliúint ar a lán múinteoirí ná an taithí acu agus b’fhéidir nach raibh dóthain muiníne acu saoirse a thabhairt do na páistí a dtuairimí a nochtadh agus cead a gcinn a thabhairt don samhlaíocht.

Chaith mé aon bhliain déag ag tús mo shaoil múinteoireachta mar mhúinteoir tacaíochta foghlama agus seift shimplí a bhíodh agam chun na páistí a chur ag scríobh píosaí beaga spraíúla ná liosta a dhéanamh de na focail nua a bhí foghlamtha acu i rith na seachtaine agus ansin scéilín beag simplí a chumadh bunaithe ar phictiúir greannmhar éigin a bheadh gearradh amach as irisleabhar nó as greannán. Is iontach na scéilíní a bhí cumtha acu agus thug sé an-mhuinín dóibh a gcuid oibre féin a léamh don rang.

Chaith mé an chuid eile de mo shaol múinteoireachta ag múineadh ranganna na Naíonán agus b’ansin a chuir mé suim sa drámaíocht chun an Ghaeilge a shealbhú agus a shaibhriú.  Tugann an drámaíocht deis iontach an scríbhneoireacht a fhorbairt – Is breá le páistí a bheith ag cumadh “scripteanna” níl ann ach féachaint ar ghrúpa acu ag spraoi agus iad ag cruthú suímh, carachtair agus scéalta. Le linn na géarchéime seo agus páistí sa bhaile ón scoil is féidir páistí a spreagadh chun “seó” a chur ar siúl do na tuismitheoirí-seo gníomhaíocht a thaitin go mór le mo pháistí féin agus iad ag fás aníos! Ní scríobh “scripte” amháin a bheadh i gceist anseo, ach “clár” a scríobh don “seó”, ticéid agus fiú cuireadh le tabhairt do na tuistí. Fiú muna bhfuil sa bhaile ach páiste amháin, le spreagadh agus treoir simplí beidh an páiste ábalta úsáid a bhaint as puipéid (más ann dóibh) nó bréagáin ar nós bábóga, teidí &rl. Forbraíonn an drámaíocht féin-mhuinín, scileanna cumarsáide, foclóir, urlabhraíocht agus a lán scileanna eile.

Ionas go mbeidh páistí in ann tabhairt faoin scríbhneoireacht ní mór dóibh a bheith ábalta cumarsáid a dhéanamh, iad féin a chur in iúl agus tuairimí a nochtadh.   Cuirtear tús leis seo i Ranganna na Naíonán trí Aistear©. Is féidir síol na scríbhneoireachta scripte a chur anseo-grúpa a chur i suíomh m.s.  bialann agus ní fada go mbeidh an cumadóireacht faoi lán seoil!  Do pháistí a bhíonn beagán cúthalach nó nach bhfuil an teanga ar a dtoil acu is áis luachmhar iad puipéid sa chás seo.

Má fhaigheann páistí taithí mar seo ag aois an-óg, bíonn sé níos éasca orthu a gcuid scripteanna féin a chumadh nuair a bhíonn siad sna meán /ard ranganna. Bíonn deacrachtaí ag a lán múinteoirí teacht ar scripteanna feiliúnacha (i nGaeilge ach go háirithe) agus is minic a bhaintear úsáid as an leithscéal seo gan dráma  a dhéanamh.  Ó mo thaithí féin, is beag script réamh scríofa a bhíonn feiliúnach mar go minic scríobhtar scripteanna do rang faoi leith agus mar is eol dúinn ar fad ní bhíonn aon dhá rang mar a chéile. Mar sin, na scripteanna is fearr ná scripteanna a bhíonn curtha in oiriúint don rang nó, níos fearr fós, scripteanna a scríóbhann an rang agus an múinteoir le chéile.

Chun páistí a ullmhú chun scripte a scríobh ní mór dóibh tuiscint a fháil ar an gcoincheap “tús, lár agus críoch” Bealach an-mhaith chun é seo a léiriú ná an rang a roinnt i ngrúpaí de chúigear/seisear agus ainm fhinnscéil/síscéil aitheanta difriúil a thabhairt (scríofa ar pháipéar nó pictiúr den scéal-ag brath ar chumas agus aois) do gach grúpa. Beidh orthu 3 fhráma reoite a dhéanamh agus na príomh phointí atá i dtús, lár agus deireadh an scéil a léiriú don rang agus beidh ar an gcuid eile den rang ainm an scéil a thomhais. Is leor 5 nóiméad ar a mhéid a thabhairt dóibh chun é seo a ullmhú.

“Boscaí Poist”: Ceann de na cluichí as a mbainimse úsáid nuair a thosaíonn páistí ag cur scripte le chéile. Tá sé seo sách cosúil leis an leagan amach atá ag Fighting Words ach sa chás seo go mbíonn an suíomh, an carachtar agus an frapa roghnaithe ag na páistí trí “chranncur”.  Teastóidh 3 “bhosca poist”-  Suíomh, Carachtar agus Frapa. Roinn an rang i ngrúpaí - is leor seisear ar a mhéid i ngach grúpa. Roghnaíonn triúr as gach grúpa – lena  gcuid súile dúnta- frapa, suíomh agus carachtar amháin. M.s. bus, saighdiúr agus coinneal. Tugtar 5 nóiméad dóibh chun scéal/sceits a chumadh leis an eolas sin.  Nuair a bhíonn an sceits léirithe ag na grúpaí is féidir iarraidh ar na páistí forleathnú a dhéanamh air agus sceits níos faide a chumadh.(Moladh: bíodh dathanna difriúla do na focail i ngach bosca-déanfaidh sé rudaí níos éasca nuair a bhíonn na focail le cur ar ais.

Le Fil Uí Dhubhghaill